Margir halda að ofsatrúarmaður sé múslimi sem tekur trúna einfaldlega alvarlegar en aðrir: of mikið íslam. Kóraninn og spámaðurinn ﷺ sjá það öðruvísi. Þau eiga sitt eigið orð yfir það að fara offari í trúnni, ghuluw, og þau lýsa því ekki sem meiri trú heldur sem fráviki frá henni.
Hvað gerðist í október
Umræðan snerist um skoðanir, ekki um bænina.
Þann 21. október 2026 hélt pakistanski fræðimaðurinn Muhammad Taqi Usmani fyrirlestur í Stórmoskunni í Reykjavík, sem Stofnun múslima á Íslandi rekur. Usmani sat í sjaríadeild hæstaréttar Pakistans frá 1982 til 2002 og er talinn einn áhrifamesti fræðimaður múslima í heiminum. Morgunblaðið greindi frá því að í skrifum sínum hafi hann varið dauðarefsingu fyrir að yfirgefa íslam, auk aflimana og grýtinga, meðal annars í ritinu Takmilat Fath al-Mulhim.
Fyrirlesturinn sjálfur, 47 mínútur á ensku, er á Facebook. Samkvæmt Vísi talaði hann þar um gleðina við að hitta múslima á Íslandi, um að iðka trúna og um ábyrgð foreldra á trúaruppeldi barna sinna. Karim Askari, formaður Stofnunar múslima, segir að Usmani hafi komið sem ferðamaður í einkaferð um Norðurlöndin, að heimsóknin hafi ekki verið á vegum stofnunarinnar og að bakgrunnur hans hafi ekki verið kannaður fyrir fram. Hann segir að stofnunin taki ekki undir umdeildar skoðanir hans, virði trúfrelsi og fylgi íslenskum lögum, og að þau hefðu stöðvað hann ef hann hefði farið að ræða slíkt í moskunni. Viðburðurinn var þó auglýstur á Facebook-síðu Stórmoskunnar 19. október, tveimur dögum fyrir fram: „fræðilegt málþing / fyrirlestur“ með Usmani strax eftir ishabæn, opið öllum, með sérstöku rými fyrir konur.
Dómsmálaráðherra, biskup Íslands og fleiri sögðu að slík sjónarmið ættu ekki heima á Íslandi, og þingmaður benti á að fæstir múslimar ættu nokkuð sameiginlegt með þeim. Sóknarprestur í Bústaðakirkju skrifaði að skoðanir Usmani væru jaðarskoðanir meðal íslenskra múslima. Hér er ekki ætlunin að dæma einn mann eða einn söfnuð, heldur að svara spurningunni sem umræðan vakti: hvar liggja mörkin milli trúrækni og ofsa?
Orðið í Kóraninum
Kóraninn notar orð yfir það að fara út fyrir mörk trúarinnar.
قُلۡ يَـٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لَا تَغۡلُواْ فِي دِينِكُمۡ غَيۡرَ ٱلۡحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوٓاْ أَهۡوَآءَ قَوۡمٖ قَدۡ ضَلُّواْ مِن قَبۡلُ وَأَضَلُّواْ كَثِيرٗا وَضَلُّواْ عَن سَوَآءِ ٱلسَّبِيلِ
Seg: Þið fólk Ritningarinnar! Farið ekki offari í trú ykkar umfram sannleikann, og fylgið ekki duttlungum fólks sem villtist áður, leiddi marga afvega og villtist af beinu brautinni.
Ghuluw merkir að fara yfir mörkin: að gera trúna strangari, harðari eða þyngri en Guð gerði hana. Versið er stílað á fólk Ritningarinnar, en spámaðurinn ﷺ varaði sitt eigið samfélag við því sama, með sama orðinu. Það gerði hann í pílagrímsferðinni, þegar Ibn ʿAbbas tíndi handa honum smásteina til að kasta. Spámaðurinn ﷺ lyfti þeim og sagði að steinarnir ættu að vera svona litlir, og bætti svo við:
وَإِيَّاكُمْ وَالْغُلُوَّ فِي الدِّينِ فَإِنَّمَا أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمُ الْغُلُوُّ فِي الدِّينِ
„Varist að fara offari í trúnni, því að það var offarinn í trúnni sem tortímdi þeim sem voru á undan ykkur.“
Viðvörunin kom vegna nokkurra smásteina. Jafnvel í svo litlu atriði getur sá sem heldur að meira sé alltaf betra farið offari.
Samfélag miðjunnar
Trúin er auðveld, og sá sem glímir við hana tapar.
Kóraninn lýsir múslimum sem samfélagi í miðjunni, ummatan wasaṭan:
وَكَذَٰلِكَ جَعَلۡنَٰكُمۡ أُمَّةٗ وَسَطٗا لِّتَكُونُواْ شُهَدَآءَ عَلَى ٱلنَّاسِ وَيَكُونَ ٱلرَّسُولُ عَلَيۡكُمۡ شَهِيدٗاۗ وَمَا جَعَلۡنَا ٱلۡقِبۡلَةَ ٱلَّتِي كُنتَ عَلَيۡهَآ إِلَّا لِنَعۡلَمَ مَن يَتَّبِعُ ٱلرَّسُولَ مِمَّن يَنقَلِبُ عَلَىٰ عَقِبَيۡهِۚ وَإِن كَانَتۡ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى ٱلَّذِينَ هَدَى ٱللَّهُۗ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَٰنَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِٱلنَّاسِ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٞ
Þannig höfum vér gert yður að þjóð í miðjunni, til þess að þér séuð vitni gagnvart mönnunum og sendiboðinn sé vitni gagnvart yður. Og vér gerðum ekki bænaáttina, sem þú snerir þér áður að, nema til þess að vita hver fylgir sendiboðanum og hver snýr við á hælunum. Það var vissulega erfitt, nema fyrir þá sem Guð leiddi. Og Guð mun aldrei láta trú yðar fara forgörðum. Guð er sannarlega mildur og miskunnsamur við mennina.
Og spámaðurinn ﷺ sagði:
إِنَّ الدِّينَ يُسْرٌ، وَلَنْ يُشَادَّ الدِّينَ أَحَدٌ إِلاَّ غَلَبَهُ، فَسَدِّدُوا وَقَارِبُوا وَأَبْشِرُوا
„Trúin er auðveld, og enginn glímir við trúna án þess að hún sigri hann. Haldið ykkur því við hið rétta, komist eins nálægt því og þið getið, og gleðjist.“
Mennirnir þrír
Spámaðurinn ﷺ stöðvaði þá sem vildu gera meira en hann.
Þrír menn spurðu konur spámannsins ﷺ hvernig hann tilbæði Guð. Þeim fannst það lítið. Einn ákvað að biðja alla nóttina, alltaf. Annar að fasta alla daga og aldrei rjúfa föstuna. Sá þriðji að giftast aldrei. Þegar spámaðurinn ﷺ frétti það kom hann til þeirra:
أَمَا وَاللَّهِ إِنِّي لأَخْشَاكُمْ لِلَّهِ وَأَتْقَاكُمْ لَهُ، لَكِنِّي أَصُومُ وَأُفْطِرُ، وَأُصَلِّي وَأَرْقُدُ وَأَتَزَوَّجُ النِّسَاءَ، فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي
„En ég, við Guð, er sá ykkar sem óttast Guð mest og er guðræknastur. Samt fasta ég og ríf föstuna, ég bið og ég sef, og ég kvænist konum. Sá sem snýr baki við sunnu minni er ekki af mér.“
Þeir ætluðu sér ekki illt. Þeir vildu einfaldlega meira. En meira en spámaðurinn ﷺ er ekki meira íslam; það er annað en íslam. Um þá sem gera trúna að hártogunum sagði hann þrisvar:
هَلَكَ الْمُتَنَطِّعُونَ
„Glataðir eru þeir sem ganga of langt.“
Gerið auðvelt
Fyrirmælin til þeirra sem kenna trúna eru fjögur orð.
Þegar spámaðurinn ﷺ sendi menn til að kenna fólki trúna sagði hann:
يَسِّرُوا وَلاَ تُعَسِّرُوا، وَبَشِّرُوا وَلاَ تُنَفِّرُوا
„Gerið auðvelt og gerið ekki erfitt, færið góð tíðindi og fælið ekki fólk frá.“
Það er mælikvarði sem hver imam, hver kennari og hver gestur í moskunni getur notað. Gerir boðskapurinn trúna auðveldari og dregur hann fólk nær, eða fælir hann það frá?
Í íslensku samfélagi
Það er engin nauðung í trúnni.
لَآ إِكۡرَاهَ فِي ٱلدِّينِۖ قَد تَّبَيَّنَ ٱلرُّشۡدُ مِنَ ٱلۡغَيِّۚ فَمَن يَكۡفُرۡ بِٱلطَّـٰغُوتِ وَيُؤۡمِنۢ بِٱللَّهِ فَقَدِ ٱسۡتَمۡسَكَ بِٱلۡعُرۡوَةِ ٱلۡوُثۡقَىٰ لَا ٱنفِصَامَ لَهَاۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
Engin nauðung er í trúnni. Hið rétta er orðið ljóst frá hinu ranga. Sá sem afneitar falsguðunum og trúir á Guð hefur náð taki á traustasta handfanginu, sem aldrei brestur. Guð heyrir allt og veit allt.
Trú sem er þvinguð fram er ekki trú. Á Íslandi er trúfrelsi verndað í stjórnarskránni: hver og einn má iðka sína trú, enginn má missa réttindi sín vegna trúar sinnar, og öllum er frjálst að standa utan trúfélaga. Múslimar á Íslandi njóta þess frelsis eins og aðrir, og það er sama frelsi sem verndar þann sem velur aðra leið.
Um refsingar fyrir trúarfráhvarf hafa fræðimenn deilt í aldanna rás, og margir fræðimenn samtímans telja að ekki skuli refsað í þessum heimi fyrir trúna eina saman, með vísan til versins hér að ofan. En samkvæmt klassískri fiqh var refsivald aldrei í höndum einstaklinga, safnaða eða moskna, heldur aðeins dómstóla ríkis. Múslimar á Íslandi búa við íslensk lög, og það er líka hluti af trúnni að standa við þau loforð og samninga sem maður hefur gengist undir.
Ofsatrú er því ekki of mikið íslam. Hún er það sem spámaðurinn ﷺ varaði við þrisvar sinnum. Íslam á Íslandi er íslam miðjunnar: bænin, fastan, Kóraninn, og góðir nágrannar.