Ef einhver spyr hvað íslam sé, er ein besta leiðin að svara með frásögn sem ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb sagði syni sínum. Hún er í Sahih Muslim (8a), í styttri mynd í Sahih al-Bukhari (50), og hún er önnur hadíþan í safni an-Nawawis af fjörutíu hadíþum. Fræðimenn hafa kallað hana umm as-sunna, móður sunnunnar, því hún dregur svo margt saman.
Ókunnugur maður
Hvít föt, svart hár, og engin merki um ferðalag.
بَيْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ إِذْ طَلَعَ عَلَيْنَا رَجُلٌ شَدِيدُ بَيَاضِ الثِّيَابِ شَدِيدُ سَوَادِ الشَّعَرِ لاَ يُرَى عَلَيْهِ أَثَرُ السَّفَرِ وَلاَ يَعْرِفُهُ مِنَّا أَحَدٌ حَتَّى جَلَسَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَسْنَدَ رُكْبَتَيْهِ إِلَى رُكْبَتَيْهِ وَوَضَعَ كَفَّيْهِ عَلَى فَخِذَيْهِ
„Einn daginn, meðan við sátum hjá sendiboða Guðs ﷺ, kom til okkar maður í skjannahvítum fötum, með kolsvart hár. Engin merki um ferðalag sáust á honum, og enginn okkar þekkti hann. Hann settist hjá spámanninum ﷺ, lagði hné sín að hnjám hans og hendurnar á læri sér.“
Félagarnir undruðust: maðurinn var ekki úr bænum, því enginn þekkti hann, en hann var heldur ekki að koma úr ferð, því hvorki ryk né þreyta sást á honum. Og hann settist eins og nemandi fyrir framan kennara sinn.
Íslam: það sem maður gerir
Fyrsta spurningin: „Segðu mér frá íslam.“
الإِسْلاَمُ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَتُقِيمَ الصَّلاَةَ وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ وَتَصُومَ رَمَضَانَ وَتَحُجَّ الْبَيْتَ إِنِ اسْتَطَعْتَ إِلَيْهِ سَبِيلاً
„Íslam er að þú berir vitni um að enginn guð sé nema Guð og að Múhameð sé sendiboði Guðs, að þú haldir bænina, greiðir zakat, fastir í Ramadan og farir pílagrímsferð til hússins ef þú hefur tök á.“
Þetta eru fimm stoðir íslams: trúarjátningin, bænin, zakat, fastan og hajj. Allt eru þetta verk sem sjást. Gesturinn svaraði: Rétt hjá þér. Og ʿUmar segir: Við undruðumst að hann spyrði hann og staðfesti svo svarið.
Trú: það sem maður ber í hjarta
Önnur spurningin: „Segðu mér frá trúnni (īmān).“
أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ
„Að þú trúir á Guð, engla hans, bækur hans, sendiboða hans og hinsta daginn, og að þú trúir á forsjónina, bæði hið góða og hið slæma í henni.“
Íslam lýsir því sem maður gerir; īmān því sem maður trúir. Kóraninn gerir sama greinarmun í versi um hirðingja sem sögðust trúa:
۞قَالَتِ ٱلۡأَعۡرَابُ ءَامَنَّاۖ قُل لَّمۡ تُؤۡمِنُواْ وَلَٰكِن قُولُوٓاْ أَسۡلَمۡنَا وَلَمَّا يَدۡخُلِ ٱلۡإِيمَٰنُ فِي قُلُوبِكُمۡۖ وَإِن تُطِيعُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ لَا يَلِتۡكُم مِّنۡ أَعۡمَٰلِكُمۡ شَيۡـًٔاۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ
Hirðingjarnir segja: „Við trúum.“ Segðu: „Þið trúið ekki enn; segið heldur: ‚Við höfum gengist undir,‘ því trúin er ekki enn komin inn í hjörtu ykkar. En ef þið hlýðið Guði og sendiboða hans, dregur hann ekkert af verkum ykkar. Guð er fyrirgefandi og miskunnsamur.“
Iḥsān: hvernig maður gerir það
Þriðja spurningin: „Segðu mér frá iḥsān.“
أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ
„Að þú tilbiðjir Guð eins og þú sjáir hann, og þótt þú sjáir hann ekki, þá sér hann þig.“
Iḥsān er dregið af sömu rót og ḥusn, fegurð. Það er að gera vel, að gera hlutina fallega. Ef íslam er verkið og īmān trúin á bak við það, er iḥsān gæði verksins: að biðja, fasta og koma fram við fólk eins og maður viti af Guði hjá sér.
Hver var hann?
Gesturinn spurði líka um hinstu stundina og tákn hennar, og fór síðan. Spámaðurinn ﷺ spurði ʿUmar hvort hann vissi hver maðurinn hefði verið, og sagði:
فَإِنَّهُ جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ
„Þetta var Jibríl. Hann kom til ykkar til að kenna ykkur trú ykkar.“
Engillinn sem flutti Kóraninn kom í mannsmynd og kenndi með spurningum, ekki með fyrirlestri. Og svörin raða trúnni í þrjú lög, hvert ofan á öðru: það sem maður gerir, það sem maður trúir, og hvernig maður gerir það.