Á Íslandi er föstudagur vinnudagur og skóladagur eins og hinir, og margir hlakka mest til kvöldsins. Fyrir múslima er hann líka eitthvað meira: dagurinn sem vikan snýst um. Á arabísku heitir hann yawm al-jumuʿah, dagur samkomunnar, því þá kemur samfélagið saman í moskunni um hádegið.
Besti dagurinn
خَيْرُ يَوْمٍ طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ فِيهِ خُلِقَ آدَمُ وَفِيهِ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ وَفِيهِ أُخْرِجَ مِنْهَا وَلاَ تَقُومُ السَّاعَةُ إِلاَّ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ
„Besti dagur sem sólin rís á er föstudagurinn. Á honum var Adam skapaður, á honum var hann leiddur inn í garðinn og á honum var hann látinn fara þaðan. Og stundin mun ekki koma nema á föstudegi.“
Föstudagurinn er því ekki hvíldardagur eins og sabbatinn eða sunnudagurinn. Hann er dagur til að minnast upphafsins og endalokanna, og til að hittast.
Þegar kallað er til bænar
Kóraninn nefnir föstudagsbænina beint, í súrunni sem dregur nafn sitt af henni:
يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَوٰةِ مِن يَوۡمِ ٱلۡجُمُعَةِ فَٱسۡعَوۡاْ إِلَىٰ ذِكۡرِ ٱللَّهِ وَذَرُواْ ٱلۡبَيۡعَۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ
Þið sem trúið! Þegar kallað er til bænar á föstudegi, flýtið ykkur þá að minnast Guðs og látið viðskiptin eiga sig. Það er ykkur betra, ef þið bara vissuð.
فَإِذَا قُضِيَتِ ٱلصَّلَوٰةُ فَٱنتَشِرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَٱبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِ ٱللَّهِ وَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ كَثِيرٗا لَّعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ
Og þegar bæninni er lokið, dreifið ykkur þá um landið, leitið af gæsku Guðs og minnist Guðs oft, svo að ykkur farnist vel.
Takið eftir röðinni: vinna, bæn, vinna. Versin biðja ekki um frídag heldur um eina stund í miðjum deginum. Það passar vel við íslenskan vinnudag. Föstudagsbænin (jumuʿa) er á tíma hádegisbænarinnar og kemur í stað hennar: fyrst prédikun (khuṭba), síðan tvö bænaskipti saman.
Að búa sig undir
Spámaðurinn ﷺ hvatti til að koma hreinn og snemma:
مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ غُسْلَ الْجَنَابَةِ ثُمَّ رَاحَ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَدَنَةً، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الثَّانِيَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَقَرَةً، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الثَّالِثَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ كَبْشًا أَقْرَنَ، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الرَّابِعَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ دَجَاجَةً، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الْخَامِسَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَيْضَةً، فَإِذَا خَرَجَ الإِمَامُ حَضَرَتِ الْمَلاَئِكَةُ يَسْتَمِعُونَ الذِّكْرَ
„Sá sem baðar sig á föstudegi eins og eftir stórþvott og fer svo til bænar er eins og hann hafi fært úlfalda að fórn. Sá sem fer á annarri stundu er eins og hann hafi fært kú, á þriðju stundu hyrndan hrút, á fjórðu stundu hænu og á fimmtu stundu egg. Þegar imaminn kemur fram mæta englarnir og hlusta á áminninguna.“
Englarnir skrá þá sem koma, og þegar prédikunin hefst loka þeir bókunum og hlusta. Þess vegna er þögn á meðan imaminn talar, jafnvel stutt orð til sessunautarins:
إِذَا قُلْتَ لِصَاحِبِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَنْصِتْ. وَالإِمَامُ يَخْطُبُ فَقَدْ لَغَوْتَ
„Ef þú segir við félaga þinn á föstudegi „vertu hljóður“ á meðan imaminn prédikar, þá hefur þú talað til einskis.“
Hreint vatn, hrein föt, ilmur ef maður á hann, og síminn á hljóðlaust. Það er allur undirbúningurinn.
Stundin
فِيهِ سَاعَةٌ لاَ يُوَافِقُهَا عَبْدٌ مُسْلِمٌ وَهْوَ قَائِمٌ يُصَلِّي، يَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى شَيْئًا إِلاَّ أَعْطَاهُ إِيَّاهُ
Spámaðurinn ﷺ nefndi föstudaginn og sagði: „Á honum er stund sem enginn múslimi hittir á, standandi í bæn og biðjandi Allah um eitthvað, án þess að Allah gefi honum það.“ Og hann benti með hendinni til að sýna hve stutt hún væri.
Hvenær er stundin? Fræðimenn hafa tvö svör sem bæði byggja á traustum frásögnum. Annað er að hún sé frá því að imaminn sest í prédikunarstólinn og þar til bæninni lýkur (Muslim 853). Hitt er að hún sé síðasta stundin fyrir sólsetur, eftir síðdegisbænina (Abu Dawud 1048). Margir nota báðar.
Á Íslandi í skammdeginu er síðdegið stutt. Í desember eru innan við tveir tímar frá síðdegisbæn til sólseturs í Reykjavík, svo það er auðvelt að taka frá nokkrar mínútur fyrir bæn áður en dimmir. Fleiri bænir eru á dúa-síðunni.
Ein stund í viku sem bænum er svarað. Hún er þess virði að leita hennar.
Al-Kahf og blessunarbæn
Margir lesa súrat al-Kahf, átjándu súruna, á hverjum föstudegi. Það byggir á þessari frásögn:
مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْكَهْفِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَضَاءَ لَهُ مِنَ النُّورِ مَا بَيْنَ الْجُمُعَتَيْنِ
„Sá sem les súrat al-Kahf á föstudegi fær ljós sem lýsir honum frá einum föstudegi til hins næsta.“
Súran er 110 vers, um tuttugu til þrjátíu mínútur í lestri, og það má skipta henni niður yfir daginn. Íslamski dagurinn hefst við sólsetur, svo margir byrja á fimmtudagskvöldi. Í henni eru fjórar sögur: ungu mennirnir í hellinum, maðurinn með garðana tvo, Móse og al-Khidr, og Dhul-Qarnayn. Fyrstu tíu versin hafa sérstakt gildi; Spámaðurinn ﷺ sagði að sá sem lærir þau utanbókar sé varinn gegn falsmessíasinum (Muslim 809). Tíunda versið er bæn ungu mannanna:
إِذۡ أَوَى ٱلۡفِتۡيَةُ إِلَى ٱلۡكَهۡفِ فَقَالُواْ رَبَّنَآ ءَاتِنَا مِن لَّدُنكَ رَحۡمَةٗ وَهَيِّئۡ لَنَا مِنۡ أَمۡرِنَا رَشَدٗا
Þegar ungu mennirnir leituðu skjóls í hellinum og sögðu: Drottinn okkar, gefðu okkur miskunn frá þér og leiddu okkur á rétta braut í máli okkar.
Og á föstudegi er sérstaklega hvatt til að biðja blessunar yfir Spámanninum ﷺ:
إِنَّ مِنْ أَفْضَلِ أَيَّامِكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ … فَأَكْثِرُوا عَلَىَّ مِنَ الصَّلاَةِ فِيهِ فَإِنَّ صَلاَتَكُمْ مَعْرُوضَةٌ عَلَىَّ
„Meðal bestu daga ykkar er föstudagurinn … Biðjið því oft blessunar yfir mér á honum, því blessunarbænir ykkar eru bornar fram fyrir mig.“
Föstudagur á Íslandi
Föstudagsbænin er skylda fullorðinna karla sem eru heima hjá sér. Konur eru velkomnar og margar koma, en sú sem biður heima biður hádegisbænina eins og venjulega. Sá sem er á ferðalagi, veikur eða kemst ekki af gildri ástæðu biður líka hádegisbænina, fjögur bænaskipti. En að sleppa föstudagsbæninni aftur og aftur án ástæðu tók Spámaðurinn ﷺ alvarlega:
لَيَنْتَهِيَنَّ أَقْوَامٌ عَنْ وَدْعِهِمُ الْجُمُعَاتِ أَوْ لَيَخْتِمَنَّ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ ثُمَّ لَيَكُونُنَّ مِنَ الْغَافِلِينَ
„Annaðhvort hætta menn að sleppa föstudagsbænunum, eða Allah innsiglar hjörtu þeirra og þeir verða meðal hinna kærulausu.“
Nokkur hagnýt atriði:
- Í Reykjavík er hádegisbænin allt árið á milli um það bil 13:10 og 13:45, því sólin er þar hæst á lofti á milli klukkan eitt og tvö. Tímann hverju sinni má sjá á forsíðunni og á síðunni um moskurnar, þar sem eru líka heimilisföng þeirra þriggja.
- Prédikunin og bænin taka oft um hálftíma, og með ferðum um klukkustund. Algengast er að semja um lengra hádegishlé á föstudögum og vinna tímann upp annars staðar. Meira um það er í leiðbeiningum fyrir vinnustaði.
- Utan Reykjavíkur er oft engin moska. Þar sem nokkrir múslimar búa saman geta þeir haldið föstudagsbæn sjálfir; spyrjið moskurnar um ráð.
- Staðfestu tíma prédikunarinnar hjá moskunni þinni, því hann er ekki alltaf sá sami og upphaf hádegisbænarinnar.
Föstudagurinn er líka góður dagur til að taka einhvern með sér: nýjan nágranna, vinnufélaga sem er forvitinn, eða nýjan múslima sem þekkir engan enn. Moskurnar taka vel á móti gestum.